Bünyamin KARA
Sanat Tarihi Bilim Uzmanı XI.YÜZYIL ORTA ASYA TÜRK SANATININ ANADOLUDAKİ UZANTISI
MAZGİRT ELTİ HATUN TÜRBESİ Mazgirt’de (Tunceli) bulunan Elti Hatun Türbesi, Orta Asya (Büyük Selçuklular) Türk Sanatının Anadolu’daki uzantısı olması açısından önem taşımaktadır. Öyle ki bu yapı her iki topluluk arasında ortak bir bağın, kültürün olduğunu canlı şekilde gözler önüne sermektedir.
Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Fırat bölümünde bulunan Mazgirt’te (Tunceli ilinde) ilk yerleşimin Prehistorik döneme kadar indiği tespit edilmiştir. Yazılı tarih ise M.Ö. 2200’lerde Hurrilerle başlamıştır. Hurrilerden sonra; Hitit, Muşkili, Urartu, Med, Pers Roma, Bizans, Sasani, Abbasi ve Emeviler bölgede söz sahibi olmuşlardır.
Türklerin çevreye kesin yerleşmesi 1071 Malazgirt Savaşından sonra başlamıştır. Dağlık bir bölgede kurulan Mazgit, taşıdığı stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca bir çok istilâya maruz kalmıştır. Mengüceklerle başlayan Türk hareketi, Çubukoğulları, Artuklu ve Anadolu Selçukluları ile devam etmiş, Kösedağ Savaşı’ndan sonra bölge Moğollara devredilmek zorunda kalmıştır..
XIV. yüzyılın ilk yarısında Anadolu ve Tunceli’de Moğol (İlhanlı) hakimiyeti zayıflayınca bölgede Türkmen beylerinin egemenliği görülmüştür. Bunların mücadelesi sonucunda Akkoyunluların bölgede hakimiyeti başlamıştır.
Bölge en parlak zamanlarını Osmanlı döneminde yaşamıştır. Bu devirde yapılan mimari eserlerin önemli bir kısmı günümüze gelmiş, bir bölümü de doğanın ve insanlığın acımasız katliamı sonucu günümüze gelmemiştir.
MAZGİRT ELTİ HATUN TÜRBESİHalk tarafından elti hatun türbesi olarak bilinen yapı üzerinde herhangi bir kitabe mevcut değildir. Ancak türbede kullanılan taş malzeme, yakınında bulunan 1252 tarihli Elti Hatun Camii’nin yapımında kullanılan malzemeyle aynı özelliklerdedir.
H.Önkal türbenin yakınlarında bulunan camiyle malzeme benzerliğinden dolayı aynı dönemlere tarihlemektedir. O.C.Tuncer Elti Hatun’un sağlığında bu yapıyı inşa ettirmiş olabileceği görüşündedir Buna dayanarak Elti Hatun Türbesi’nin XIII. yüzyılın ortalarından olabileceğini söylemek yanlış olmayacaktır.
YAPININ İNCELENMESİa. GenelMazgirt ilçe merkezinde bulunan türbe, günümüze birçok onarımlar geçirerek gelmiştir.
Tek katlı, sekizgen gövdeli olan türbenin üst örtüsü dıştan sekizgen piramidal külahla kapatılmıştır (Çizim: 1)
b. Cepheler Düz duvarlardan oluşan kuzey cephede giriş kapısı yer almaktadır. Eyvan şeklinde düzenlenen kapı, 1.14 m eninde ve 4.95 m boyunda iki duvar arasında yer almaktadır. Kapı düz atkı taşlıdır. Atkı taşının üzerine beyaz taşlarla hafifletme kemeri örülmüştür. Kapıyı üç yönden kaval silmeler çevirmiştir. Duvarlarla kapı arasında kalan boşlukta son onarımlardan kaldığı anlaşılan U şeklinde geometrik bezeme türbenin tek süsleme öğesidir. Bu süslemenin benzeri Aksaray Sultan hanı taç kapısında mevcuttur. (Resim 1)
Sade olan doğu cephe 1.20 x 0.80 m ölçülerinde bir pencere ile hareketlendirilmiştir. Dikdörtgen bir şema gösteren pencere düz atkı taşlıdır. (Resim 2)
Aynı cephe düzeni batı ve kuzey cephede de izlenmektedir. Tamamı kabayonu kesme taşla inşa edilen türbenin pencere sövelerinde tuğla kullanılmıştır.
c. İç MekânYapının içten sekizgen oluşturan duvarların her bir kenarı 2.30 m uzunluğundadır. Türbenin içi üç pencere ile aydınlatılmıştır. Pencereler içlerde sivri kemerli nişler içerisine yerleştirilmiştir. Pencere kemerleri ile köşeler, dış cephede olduğu gibi tuğladan örülmüştür.
d. SonuçYapının kuzey cephesindeki giriş de bulunan karşılıklı yapılmış iki duvarın, Anadolu Türk sanatında eyvan biçimli girişli türbelerin en erken tarihli yapısı olması bakımından önemlidir. Bu türdeki yapıları Türk sanatında ilk kez Horasan Çükendar Baba Kümbetinde (XI.yy) (ortalama 9.75*-x9.75m plan ölçülerinde olup kuzeydoğudaki eyvanlı girişi 5.50m eninde olup 3.80m taşkınlık yapar) görmekteyiz. Daha sonra Yine Afganistan Sar-ı Pulda bulunan Büyük Selçuklu dönemine ait Yahya Bin Zeyd (XI.Yy) ve İmam Kalan Türbeleri ise eyvan girişlidir. Bununla birlikte yine Türkmenistan’ın güneyinde XI.yy sonlarından kaldığı sanılan iki büyük Selçuklu türbesi Seans Ebul fazl ve Mihne Ebu Sait türbelerinin eyvanlı girişleri dikkat çeker.
Elti Hatun Türbesinin kuzey cephesinde bulunan eyvan biçimli giriş kısmının bu yapıların giriş kısmına benzemesi açısından önem taşımaktadır. Bu yapı Orta Asya Türk Sanatının Anadolu Türk Sanatında uygulaması ve aynı kültürel değerleri taşıması açısından önem taşımaktadır.
KAYNAKLARAĞAR, Ömer Kemal; Tunceli Dersim Coğrafyası, İstanbul, 1940.
AKÇAY, İlhan; “Keban Barajının Meydana Getirdiği Göl Sahası İçinde Kalacak Olan Türk Eserleri Üzerinde Yerinde Yapılan Bir Çalışma”, Türk Kültürü, Sayı: 46, İstanbul, 1966. s.44-47.
AKSOY, Bilal; Tarihsel Gelişim Sürecinde Tunceli, Ankara, 1985..
ARIKAN, Zeki; “1518 Tarihli Çemişgezek Livası Kanunnamesi”, İ.Ü. E.F Dergisi, Sy. 34, İstanbul, 1984.
ASLANAPA, Oktay; Türk Sanatı, İstanbul, 1984.
AŞAN, M.Beşir; “Elazığ-Tunceli-Bingöl İlleri Ortaçağ Yüzey Araştırması”, X. Kazı Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu Bildiri Özetleri , Ankara, 1988, s. 529.
----------- ; Elazığ-Tunceli-Bingöl İllerinde Türk İskân İzler (XI-XIII.yy), Ankara, 1989.
BAŞBAKANLIK ARŞİVİ TAPU DEFTERİ, 998, s.163-175..
BAYKARA, Tuncer; Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I, Ankara, 1988.
BURAT, Osman; “Pertek Baysungur Camiinin Taşınması” Vakıflar Dergisi X, Ankara, 1973, s.289.
CAHEN, Claude; Osmanlıdan Önce Anadolu’daki Türkler, Trc. Yıldız Moran, İstanbul, 1979.
CEVİZOĞLU, Hüseyin; “Türk Tarihi İçinde Doğu Anadolu”, Coğrafyadan Tarihe, İstanbul, 1991, Sy:140.
ÇELEBİ, Evliya; Seyahatname, İstanbul, 1986.
DANIK, Ertuğrul; Koç ve At Şeklindeki Tunceli Mezar Taşları, Ankara, 1993, s.13-14
DOOMED BY THE DAM; “Keban Barajı Sahasındaki Tarihi Eserlerin İncelenmesi”, O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Restorasyon Bölümü, Ankara, 1967.
ERİNÇ, Sırrı; Doğu Anadolu Coğrafyası, İstanbul, 1940..
FIRAT, M.Şerif; Doğu İlleri ve Varto Tarihi, Ankara, 1970.
GÜLENSOY, Tuncer; “Elazığ-Bingöl-Tunceli İlleri Yer Adlarına Bir Bakış”, Türk Yer Adları Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1984.
GÜVEN, Kenan; Tabiat Güzellikleri ve Kültürel Değerleri ile Tunceli, Ankara, 1991.
HOGİGMANN, Ennest; Bizans Devletinin Doğu Sınırı (Çev.F.Işıltan), İstanbul, 1970.
KARA, Bünyamin Tunceli’deki Türk Dönemi Mimari Eserleri (YYÜ.sos.Bil.Ens Basılmamış Yüksek lisans Tezi 2000 Van
KARABORAN, Hilmi; “Fırat Havzasında Sanat Tarihiyle İlgili Eserlerin Coğrafi Dağılışı”, Fırat Havzası Sanat Tarihi Sempozyumu, Elazığ, 1992.
KOŞAY, H.Zübeyr; “Pulur-Sakyol Kazısı 1968 Yılı Ön Raporu”, 1968 Yaz Çalışmaları, O.D.T.Ü. Keban Projesi Yayını, Ankara, 1970.
-- - - -- ----- Keban Projesi Pulur Kazısı, Ankara, 1976.
OSTROGORBKY, Georg; Bizans Devlet Tarihi, (Çev.F.Işıltan) Ankara, 1981.
ÖGEL, Semra; Anadolu Selçuklularının Taş Tezyinatı, Ankara, 1987.
ÖDEKAN, Ayla; Türkiye Tarihi-Osmanlı Devleti 1300-1600 II, İstanbul, 1995.
ÖNGE, Yılmaz; Anadolu’da XII-XIII. Yüzyıl Türk Hamamları, İstanbul, 1995.
ÖNKAL, Hakkı; Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara, 1996.
ÖZBEK, Abdullah; Bütün Yönleri ile Çemişgezek, Ankara, 1997.
ÖZTÜRK, Hıdır; Tarihimizde Tunceli ve Ermeni Mezalimi, Ankara, 1984.
SARAÇOĞLU, Hüseyin; Doğu Anadolu Bölgesi, Ankara, 1989.
SEVGEN, Nazmi; Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Türk Beylikleri, Ankara, 1982.
SUNGUROĞLU, İshak; Harput Yollarında I, İstanbul, 1958.
SÖZEN, Metin; Anadolu’da Akkoyunlu Mimarisi, İstanbul, 1981.
---------- ; Türk Mimarisinin Gelişimi ve Mimar Sinan, İstanbul, 1975.
---------- ; “Çemişgezek’deki Mimari Eserler ve Yelmaniye Camii”, Sanat Tarihi Yıllığı, Sy: 4, s.30-40,İstanbul, 1970.
--------- ; “Kebandaki Türk Eserleri”, TTOK. Belleteni,s.152.İstanbul.1970.
ŞEMSETTİN, Sami; Kamus’ul Alam VI, İstanbul, 1889.
ŞEREFHAN, Şerefname (Çev.M.E.Bozaslan), İstanbul, 1990.
TUNCELİ İL YILLIĞI, 1973.
TUĞLACI, Pars; Osmanlı Şehirleri, İstanbul, 1985.
TURAN, Osman; Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul, 1973.
TUNCER, O.Cezmi; Anadolu Kümbetleri III, Ankara, 1990.
----------- ; “Tunceli-Mazgirt Elti Hatun Camii”, Önasya, Sy:7, Ankara, 1971.
Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi 200/1099 Nolu Dosyalar
YUVALI, Abdulkâdir; “Fırat Havzasının Türk Tarihindeki Yeri”, Türk Kültürü, Sy: 273, Ankara, 1986.
YOLGA, Z.Mehmet; Dersim (Tunceli) Tarihi, Ankara, 1994.
YURT ANSİKLOPEDİSİ “Tunceli” mad. 7294.
